دین و مسائل فرهنگی

رشد حضور مردم در عزاداری‌های محرم

در سال‌های اخیر و با سریع‌تر شدن ضرباهنگ اعتراضات اجتماعی و سیاسی در ایران، رسانه‌های معاند کوشیده‌اند نارضایتی مردم از مسئولان را با ناکارآمدی ایدۀ حکومت دینی و نیز آموزه‌های اسلامی پیوند دهند. در پی این جریان رسانه‌ای، تلقیِ خاصی رواج پیدا کرده است: گرایش مردم به آموزه‌های دینی و مناسک مذهبی بسیار کم شده است و با موج تازۀ دین‌گریزی مواجه خواهیم شد. از سوی دیگر کوشش‌هایی نیز برای تقویت روحیۀ دین‌داری و ترغیب به گرامیداشت ارزش‌های دینی صورت گرفته است.

جمهوری اسلامی، مبتنی بر رسالت خود به‌عنوان حکومتی دینی، همواره کوشیده است زمینه ترویج و تبلیغ فرهنگ اسلامی را در جامعه فراهم کند، تلاشی که در سال‌های اخیر شتاب گرفته و علاوه بر هم‌سو و همراه ساختن تعداد قابل ملاحظه‌ای از مردم، با قوت و اهتمام بیشتری در مقایسه با قبل، شعائر و ارزش‌های مذهبی را به منصۀ ظهور و اجرا رسانده است. تبلیغ، ساماندهی و برگزاری راهپیمایی ۱۰ کیلومتری غدیر و مراسم سفر اربعین نمونه‌های بارزی از چنین کوشش‌هایی است.

اکنون می‌توان با نگاهی محققانه به پرسش‌های اساسی مرتبط با این حوزه و ارزیابی فعالیت‌های صورت گرفته پرداخت: آیا مردم از دین گریزان شده‌اند؟ فعالیت‌های سازمان‌یافته برای برگزاری مراسم مذهبی تا چه حد موفق بوده‌اند و چگونه می‌توان شیوه‌هایی مؤثرتر برای مشارکت مردم در این مراسم‌ طراحی کرد؟

پژوهشی که اخیراً در مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) و با مشارکت مرکز رصد بینا انجام شده است بیانگر نتایجی قابل‌تأمل است.

آخرین نظرسنجی ایسپا و مرکز رصد بینا، که امسال و دربارۀ عزاداری محرم صورت گرفته، نشان می‌دهد بیش از ۸۵درصد مردم در عزاداری محرم شرکت کرده‌اند. این مشارکت افزایشی ۵درصدی نسبت به سال گذشته داشته است. همچنین در این پژوهش مشخص شده است که مردم تمایل دارند بیش‌ازپیش در برگزاری مراسم مذهبی مشارکت کنند و نهادهای حکومتی در مقام تسهیلگر و نه مجری اصلی این مراسم حضور داشته باشند. از بینش‌های مهم این پژوهش باید به حضور ریشه‌دار و عمیق ارزش‌های دینی، خصوصاً ارزش‌های مرتبط با عاشورا، در فرهنگ و ذهنیت ایرانیان اشاره کرد. در کنار این نکته، گرایش مردم به صورت‌های ساده و اصیل عزاداری نیز شایسته توجه است.

در این پژوهش کوشش شده است با طرح سؤالاتی متنوع، باورها، نگرش‌ها و رفتارهای مذهبی مردم درباره ماه محرم و مراسم مذهبی آن بررسی و ارزیابی شود. در ادامه، گزارشی از این نظرسنجی می‌آید.

گسترۀ پاسخگویان و محورهای پیمایش

طرح پیمایش «رفتارها و نگرش‌های دینی مردم ایران در ماه محرم» در مردادماه ۱۴۰۲ توسط مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) و به سفارش مرکز رصد بینا اجرا شده است. این پیمایش به روش تلفنی انجام شده و جامعۀ آماری آن «کلِ شهروندان شیعۀ بالای ۱۸ سال ایرانیِ ساکن در نقاط شهری و روستایی» و با تعداد نمونۀ ۱۵۱۳ نفر بوده است. در این طرح، ۵۱٫۱درصد پاسخگویان مرد و ۴۸٫۹درصد زن بوده‌اند. میانگین سن پاسخگویان هم ۳۹٫۸ سال بوده است.

در این پیمایش، برای واکاوی رفتارها و نگرش‌های دینی مردم ایران، مسائل زیر محور پژوهش قرار گرفته است:

شناخت مردم از عاشورا و امام حسین)ع(؛ باورهای مردم به تبرک و شفابخشی نذری؛ نگرش مردم در خصوص شیوه‌های مختلف عزاداری؛ ترجیحات مردم برای سبک‌های مختلف عزاداری؛ اعتماد مردم به مداحان و روحانیون و محتواهای مربوط به واقعۀ عاشورا؛ ارزیابی تبلور فرهنگ عاشورایی در زندگی مردم و سیاست و تمایل مردم به مشارکت در مراسم راهپیمایی اربعین؛ دنبال کردن برنامه‌های محرم از صداوسیما و ارزیابی آن‌ها.

افزایش حضور در مراسم ماه محرم ۱۴۰۲

میزان حضور در مراسم عزاداری و چگونگی آن از نخستین سؤالاتی بود که از مشارکت‌کنندگان در این پیمایش پرسیده شد. از پاسخگویان پرسیده شد «شما امسال در مراسم عزاداری دهه اول محرم شرکت کردید؟». ۴۶٫۱ درصد از شهروندان در پاسخ گفته‌اند که هر شب در مراسم عزاداری شرکت کرده‌اند؛ ۲۴٫۸ درصد بیشتر شب‌ها و ۱۵ درصد یک یا دو شب در مراسم عزاداری دهه اول محرم شرکت کرده‌اند.  به‌طورکلی، ۸۵٫۹ درصد از پاسخگویان اظهار کرده‌اند که حداقل یک‌بار در مراسم عزاداری شرکت کرده‌اند. این میزان در محرم سال ۱۴۰۱،  قریب به ۸۰ درصد بوده است. در میان گروه‌های سنی، با افزایش سن میزان شرکت در مراسم افزایش می‌یابد، به‌طوری‌که شهروندان۵۰ ساله و بالاتر بیشتر از دیگر گروه‌های سنی گفته‌اند که هر شب در عزاداری‌ها شرکت کرده‌اند. با کاهش سطح تحصیلات نیز میزان کسانی که هر شب در عزاداری‌ها شرکت کرده‌اند افزایش یافته است. افراد با تحصیلات کمتر از دیپلم بیشتر از افرادی با تحصیلات دانشگاهی گفته‌اند که در مراسم عزاداری شرکت کرده‌اند. میزان شرکت شهروندان در مراسم عزاداری دهه اول محرم برحسب محل سکونت نیز تفاوت آماری دارد. ساکنان مناطق روستایی بیشتر از ساکنان شهرها اظهار داشته‌اند که هر شب در مراسم عزاداری دهه اول محرم شرکت کرده‌اند.

استقبال جوانان از هیئت‌های بزرگ و منطقه‌ای

یکی از یافته‌های توجه‌برانگیز این پژوهش استقبال بیشتر جوانان از هیئت‌های بزرگ و منطقه‌ای و گرایش افراد سن‌وسال‌دار به هیئت‌های محلی است.

 با افزایش سن، شرکت در هیئت‌های محلی افزایش پیدا می‌کند؛ جوانان بیشتر از سایر گروه‌های سنی در هیئت‌های بزرگ منطقه‌ای شرکت کرده‌اند. افراد با تحصیلات دانشگاهی هم نظیر جوانان بیشتر از دیگران در هیئت‌های بزرگ منطقه‌ای و شهری شرکت کرده‌اند.

حدود ۴۰ درصد از پاسخگویان شخصیت امام حسین را یادآور صفاتی چون آزادگی، شجاعت، ایثار، مبارزه با ظلم، مظلومیت، بزرگی، صبر و…دانسته‌اند. حدود ۸۰ درصد نیز ضمن اعتقاد به ریزش گناهان و کسب ثواب با گریه بر امام حسین(ع)، اظهار داشته‌اند تاکنون در زندگی‌شان به امام حسین یا شهدای کربلا متوسل شده‌اند. در بین گروه‌های مختلف تحصیلی، میزان توسل به امام حسین (ع) و شهدای کربلا در زندگی با افزایش سطح تحصیلات کاهش می‌یابد. این میزان در بین افراد با تحصیلات دانشگاهی ۶۹٫۸ درصد و در بین افراد با تحصیلات کمتر از دیپلم ۸۶٫۹ درصد است.

بر اساس داده‌های این پیمایش، ۸۶٫۵ درصد پاسخگویان گفته‌اند به نذری دادن برای امام حسین (ع) و شهدای کربلا برای گرفتن حاجت اعتقاد دارند.

نقد مردم به مسئولان و ترجیح واگذاری اجرای مراسم مذهبی به مردم

یکی دیگر از نتایج شایستۀ تأمل در این پیمایش نظر مردم دربارۀ مسئولان و نقش نهادهای حکومتی در اجرای مراسم مذهبی محرم است.

 در این طرح از مردم پرسیده شد: «فکر می‌کنید مسئولین در عملکرد خود چقدر قیام عاشورا را الگوی رفتارهای خود قرار می‌دهند؟». ۶۰درصد از پاسخگویان گفته‌اند که مسئولان در عملکرد خود اصلاً قیام عاشورا و آموزه‌های برخاسته از آن را الگوی رفتارهای خود قرار نمی‌دهند یا به میزان کمی بر اساس آن عمل می‌کنند.

همچنین بر اساس نتایج این پژوهش، قریب به ۶۰درصد از پاسخگویان معتقدند انجام و اجرای مراسم مذهبی ماه محرم باید به مردم واگذار شود و در مقابل ۳۲٫۵درصد از شهروندان دخالت دولت و حکومت در جهت‌دهی به مراسم مذهبی ماه محرم را ضروری و موجه می‌دانند.

در موضوع دخالت یا عدم دخالت حکومت در برگزاری مراسم ماه محرم، توزیع پاسخگویان به تفکیک متغیرهای زمینه‌ای نشان‌دهنده تفاوت معناداری در بین گروه‌های مختلف سنی و تحصیلی است، به‌طوری‌که افراد ۱۸ تا ۲۹ سال بیش از سایر گروه‌های سنی با واگذاری اجرای مراسم مذهبی به خود مردم موافقت کرده‌اند. با افزایش سطح تحصیلات نیز درصد بیشتری از افراد موافق عدم دخالت حکومت هستند.

محتوای سخنرانی‌ها و کیفیت عزاداری‌ها چگونه باشد؟

بیش از نیمی از پاسخ‌گویان با طرح مسائل سیاسی روز در سخنرانی‌ها و مداحی‌ها مخالف‌اند و یک‌سوم با آن موافق‌اند. آمارهای این پژوهش بیانگر اعتماد بیشتر مردم به روحانیون در مقایسه بامداحان است. یافته‌های به‌دست‌آمده نشان می‌دهد ۳۴٫۴درصد از پاسخگویان معتقدند سخنرانی روحانیون به میزان زیادی واقعیت عاشورا را منعکس می‌کند. نتایج به‌دست‌آمده از این پرسش درباره مداحان نتایج متفاوتی در پی داشت؛ حدود نیمی از پاسخگویان روایت مداحان از واقعۀ عاشورا را دقیق و درست نمی‌پندارند. ترجیح بیش از نیمی از پاسخگویان برای مراسم عزاداری، اجرای توأمان سخنرانی و مداحی است. پاسخ‌ها نشان می‌دهد میان سبک‌های مداحی سنتی و سبک‌های جدیدِ همراه با ریتم و آهنگ نیز، با اختلافی فاحش و معنادار، بیشتر از سه‌چهارم پاسخ‌دهندگان (در حدود ۶۷درصد) مداحی سنتی را می‌پسندند و تنها ۴درصد از آنان مخاطب سبک‌های جدید هستند.

محرم ۱۴۰۲ و سیمای ملی

صداوسیما هرسال در ایام محرم برنامه‌های مختلفی را با محوریت محرم تهیه و پخش می‌کند. از پاسخ‌دهندگان پرسیده شد که آیا برنامه‌ها و سریال‌های صداوسیما، ویژه ماه محرم، را دیده‌اید یا دنبال کرده‌اید؟ طبق نتایج به‌دست‌آمده، بیش از نیمی از آنان (۵۵٫۳درصد) این برنامه‌ها را ندیده‌اند. در مقابل، حدود ۴۴درصد از پاسخگویان مخاطب برنامه‌ها و سریال‌های ویژه محرم ۱۴۰۲ صداوسیما بوده‌اند. از افرادی که برنامه‌های سیمای ملی را پیگیری کرده‌اند، درباره کیفیت محتوای سخنرانی‌های پخش‌شده در ماه محرم نیز پرسیده شد. اکثر پاسخگویان، محتوای سخنرانی‌ها را خوب یا خیلی خوب و حدود یک‌پنجم نیز کیفیت آن‌ها را متوسط یا ضعیف ارزیابی کردند.

پیشتازی اعداد و ارقام راهپیمایی اربعین

یکی از آمارهایی که در این پیمایش جلب توجه می‌کند رغبت زیاد مردم به حضور در راهپیمایی اربعین است. همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، بیش از ۸۵درصد مردم حداقل یک‌بار در مراسم عزاداری محرم ۱۴۰۲ شرکت کرده‌اند، آماری که نسبت به زمان مشابه سال قبل، رشد معناداری را نشان می‌داد. در این طرح همچنین مشخص شد ۷۲درصد از پاسخگویان در پاسخ به سؤالی درباره شرکت یا عدم شرکت در راهپیمایی اربعین، از علاقه خود به حضور در راهپیمایی اربعین سخن گفته‌اند و حدود نیمی از این افرادِ مشتاق، از تصمیم قطعی خود برای شرکت در این مراسم گفته‌اند. جالب اینجاست که بیش از نیمی از همین گروه نیز اظهار داشته‌اند که اولین حضور خود در راهپیمایی اربعین را تجربه خواهند کرد.

 رشد حضور مردم در عزاداری‌های امسال و رغبت فزاینده آن‌ها به شرکت در راهپیمایی اربعین، علی‌رغم اعتراضات سال گذشته، استمرار وضعیت نامطلوب اقتصادی و تلاش دستگاه‌های تبلیغاتی مخالف جمهوری اسلامی، بیانگر پیوند عمیق ایرانیان با واقعۀ تاریخی عاشورا و امام حسین (ع) است، پیوندی که با خصایل فرهنگی و ملی و در قالب آیین‌های گوناگون در فرهنگ ایران نمود پیدا کرده است و فراتر از مناسبات و اقتضائات سیاسی همواره مسیر تجلی و ظهور خود را پیدا می‌کند.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *